Eksiltili Cümle Devrik Midir?
Herkesin başına gelmiştir. Bir cümle kuracaksınız, ama bir anda dilinizin ucunda “acaba bu doğru mu oldu?” sorusu belirir. İç sesiniz başlar: “Eksiltili cümle devrik midir? Ya da ben mi devrildim?” İşte, bu yazıda da tam olarak bu soruya odaklanacağız. Hem de en günlük, sıradan, bazen de kafa karıştırıcı bir biçimde. Ama biraz eğlenerek, biraz da derin düşünerek.
Eksiltili Cümle: Ne Demek Oluyor?
Önce temel bir tanım yapalım da, kimse bir şey kaybetmesin. Eksiltili cümle nedir? Basitçe, gereksiz kelimelerden arındırılmış bir cümledir. Mesela, “Sana gelmeden önce bir arkadaşımın bana söylediklerini aktarmak istiyorum” yerine “Bir arkadaşımın söylediklerini sana aktarmak istiyorum” deriz. Burada, “gelmeden önce” gibi fazlalıklar düşürülmüş, cümle sadeleşmiştir.
Bunu biraz daha “günlük hayatta” bir örnekle bağlayalım:
Sahne 1:
Arkadaşım Mete ile kafede buluşuyorum.
Mete: “Kahve alacak mısın? Yani, almazsan da olur, ben sana söyledim, ama karar senin.”
Ben: “Alırım.”
Mete: “Çünkü bana söylediklerinden, alacağını anlamıştım da…”
İşte bu diyalogda, “Çünkü bana söylediklerinden, alacağını anlamıştım da…” kısmı ne kadar gereksiz! Çıkaralım, sadeleştirelim: “Alacağını anlamıştım.” Ama işte, bir sorun var ki… Bunu eksiltmiş olsak da, cümleyi devrik mi yapmış olurduk?
Devrik Cümle: Şimdi De Burada Ne Oluyor?
Hadi biraz kafa karıştırıcı bir meseleye dalalım. Devrik cümle nedir? Kısaca söylemek gerekirse, cümlenin doğru kurulum sırasından sapma durumudur. Türkçede, özne- yüklem- nesne sırasının bozulması devrik cümleyi oluşturur. Mesela:
Normal: “O bana kahve yaptı.”
Devrik: “Bana kahve yaptı o.”
İyi de, burada eksiltme yok. Ne oldu şimdi, bu cümleyi eksiltmekle devrik yapmak arasında ne fark var? Eksiltili cümlede anlatılmak istenen şeyin özünü koruyarak gereksiz kısımlar atılır, devrik cümlede ise anlatım sırası değiştirilir.
Hadi bir örnek üzerinden gidelim, ama bu sefer biraz mizah katacağız:
Sahne 2:
Bir arkadaşımın doğum günü için hediye aldım. Fakat hediye paketi oldukça karmaşık ve ne yazık ki, açmakta çok zorlandım. Sonra içimden “Bu kadar mı zor, gerçekten?” dedim. Ama dışarıdan bakıldığında…
Ben: “Hediye paketini açarken zorlanıyorum.”
İç ses: “Evet, çünkü hediye paketini açmak zor bir şey değil mi zaten?”
Yani, burada aslında eksiltme yapmadık ama hâlâ bir devriklik var. İç ses biraz devrik, değil mi? Herkesin iç sesi aslında küçük bir devrik cümle ormanı. Kafanızda “Zaten bilinen bir şeyi söyledim” diye düşünüp, fazladan kelimeleri atma isteği. Ama işte bu da bir soru doğuruyor:
Eksiltili Cümle Devrik Midir?
Şimdi bu soruya geliyoruz. Eksiltili bir cümleyi devrik yapmak için mantık olarak bir şey yok. Çünkü eksiltme ve devriklik tamamen farklı iki şey. Yani, eksiltili cümlede cümlenin özünü bozmadan gereksiz kelimeler atılır. Ama devrik cümlede sadece kelimelerin sırası değişir. Bu yüzden eksiltili cümle devrik olamaz, en azından dil bilgisi kuralları açısından.
Peki, neden bu soruyu soruyorum? Çünkü bu yazıyı yazarken bile, cümleleri eksiltip eksiltip bazen devrik yapmayı düşündüm. Hatta bir yerde, şunu bile düşündüm: “Bu yazıyı ne kadar sadeleştirsem, o kadar az kafa karıştırırım!” Ama sonra fark ettim ki, bu sefer de cümlem devrik oluyor!
Sahne 3:
Arkadaşlarım bir konu hakkında sohbet ederken, içimden “Benim düşüncelerim, bu kadar önemli mi?” diye geçirdim.
Ben: “Bu kadar önemli mi düşüncelerim?”
İç Ses: “Herhalde, bu kadar kısa cümleyle yapacağın şey, bir de doğru olmayacak!”
Ve gördüğünüz gibi, devrik cümleyi bile iç sesle bağdaştırarak kafamız karışabiliyor. 🙂
Sadeleştirmek mi, Devrik Yapmak mı?
Bu sorunun cevabını vermek zor. Çünkü hem dilin sadeleştirilmesi hem de devrik cümleler, doğru kullanıldığında etkili olabilir. Özellikle günlük dilde, devrik cümleler bazen çok doğal ve akıcı olabilir. Ama yine de, eksiltme ile devrikliği karıştırmamak gerek. Hadi, bunu bir örnekle netleştirelim:
Sahne 4:
Ben: “Yarının planı için hala karar vermedim.”
İç Ses: “Neden ‘hala karar vermedim’ demiyorsun da, bu kadar uzun söylüyorsun? Çok gereksiz değil mi?”
Sonuç olarak, eksiltili bir cümle devrik olamaz. Ama devrik cümleler de gayet etkili ve eğlenceli olabilir. Kim demiş sadeleştirmenin sadece ciddi olacağını? Eksiltili cümleler bile, bazen devrikleşen bir iç sesle daha eğlenceli hale gelebilir!
İşte, eksiltili cümle devrik midir? sorusunun cevabı: Dil bilgisi açısından değil, ama günlük hayatta bazen öyle hissedebiliriz. O yüzden, hem eksiltmeyi hem de devrikliği doğru yerde kullanmak, dilin en güzel taraflarından biri olabilir.